Możesz przespać całą noc, mieć spokojny dzień, a mimo to obudzić się wyczerpanym. Podczas lub po leczeniu raka takie doświadczenie może być oznaką zmęczenia związanego z rakiem: uporczywego wyczerpania fizycznego, emocjonalnego lub psychicznego, które może nie ustępować całkowicie po śnie lub odpoczynku. Może ono wystąpić po niewielkiej aktywności i sprawiać, że codzienne czynności – takie jak prysznic, gotowanie, koncentracja czy ubieranie się – stają się niezwykle trudne.
Nie oznacza to, że odpoczywasz nieprawidłowo lub że powinieneś po prostu bardziej się starać. Sen może pomóc, ale sam w sobie nie zniweluje wszystkich czynników przyczyniających się do zmęczenia. Rak, skutki leczenia, inne objawy, leki, zaburzenia snu i napięcie emocjonalne mogą się na siebie nakładać. Uporczywe zmęczenie wymaga rozmowy z zespołem opieki onkologicznej, zwłaszcza jeśli ogranicza ono codzienne czynności lub nagle się zmienia.
Zwykłe zmęczenie często pojawia się po aktywności i ustępuje po odpoczynku. Zmęczenie związane z rakiem może przebiegać różnie. Może pojawić się przed leczeniem, w jego trakcie lub po nim; u niektórych osób utrzymuje się miesiącami, a nawet latami po jego zakończeniu. Wytyczne Narodowego Instytutu Raka dotyczące zmęczenia zostały zaktualizowane 20 września 2024 r. i opisują zmęczenie jako częsty skutek uboczny leczenia, który może wpływać na energię fizyczną, emocje i koncentrację.
Na ten stan rzeczy może mieć wpływ kilka czynników jednocześnie:
To potencjalne czynniki, a nie lista kontrolna do samodzielnej diagnozy. Samo zmęczenie nie mówi, czy rak się zmienił, czy leczenie działa, ani jaka przyczyna ma znaczenie. Niektóre czynniki można zdiagnozować lub leczyć, dlatego warto zgłosić ten objaw.
Poinformuj onkologa, pielęgniarkę lub innego specjalistę onkologicznego, jeśli zmęczenie utrzymuje się, nasila lub utrudnia codzienne czynności – nawet jeśli uważasz, że jest to oczekiwany skutek uboczny. NCI zaleca zgłaszanie uczucia silnego osłabienia lub zmęczenia, szczególnie gdy codzienne czynności stają się trudne lub odpoczynek nie pomaga. Nie musisz czekać do następnej rutynowej wizyty, jeśli zmiana jest znacząca lub niepokojąca.
Zanim skontaktujesz się z zespołem, jeśli to możliwe, zanotuj sobie kilka szczegółów:
Wystarczy krótki dziennik; śledzenie nie powinno stać się kolejnym wyczerpującym zadaniem. Prosta ocena dzienna i jedna notatka na temat funkcjonowania mogą pomóc Twojemu zespołowi porównywać zmiany w czasie. Zapytaj, jakie objawy powinny skłonić do kontaktu telefonicznego tego samego dnia i z kim skontaktować się po godzinach pracy.
Zespół opieki może pytać o czas trwania leczenia, sen, ból, nastrój, spożycie pokarmów i płynów, leki oraz o to, jak zmęczenie wpływa na codzienne życie. W zależności od historii choroby i objawów, zespół może zbadać pacjenta lub zlecić badania – na przykład badania krwi w celu wykrycia anemii lub infekcji. Inne schorzenia również mogą mieć wpływ na ten stan. Nie każdy potrzebuje tych samych badań, a dzienniczek objawów stanowi raczej przydatny kontekst, niż substytut oceny.
Przydatne pytania to m.in.: „Jakie przyczyny powinniśmy zbadać w pierwszej kolejności?” „Czy leczenie lub inny lek może mieć na to wpływ?” „Czy powinienem zmienić swoją aktywność i jaki poziom jest dla mnie bezpieczny?” „Które objawy oznaczają, że powinienem natychmiast zadzwonić?” „Czy dietetyk, fizjoterapeuta, specjalista ds. snu lub specjalista zdrowia psychicznego mógłby pomóc?”. Wytyczne Narodowego Instytutu Raka dotyczące zmęczenia nowotworowego przedstawiają ocenę, leczenie i opcje radzenia sobie z chorobą.
Najpierw postępuj zgodnie z instrukcjami zespołu opiekuńczego. Jeśli zalecą aktywność fizyczną, regularny ruch – czasami zaczynający się od krótkiego, spokojnego spaceru – może pomóc niektórym osobom poczuć się lepiej i utrzymać sprawność. Zacznij w granicach swoich możliwości, stopniowo zwiększaj intensywność i zapytaj, czy fizjoterapeuta lub specjalista rehabilitacji onkologicznej może dostosować plan. Nie rozpoczynaj forsownych ćwiczeń ani nie zmuszaj się do radzenia sobie z nowymi lub nasilonymi objawami.
Zaplanuj działania w oparciu o energię, którą masz dzisiaj. Wybierz jedno lub dwa ważne zadania na porę dnia, kiedy czujesz się najbardziej pobudzony; podziel większe zadania na mniejsze części; wykonuj je w pozycji siedzącej, kiedy to możliwe; poproś kogoś o pomoc w gotowaniu, załatwianiu sprawunków lub transporcie. Zrównoważ aktywność z odpoczynkiem. NCI zaleca krótkie drzemki w ciągu dnia, krótsze niż godzina, osobom, które ich potrzebują, ponieważ dłuższy lub częstszy sen w ciągu dnia może utrudniać zasypianie w nocy.
Zadbaj o to, by jedzenie i picie było kontrolowane. Jeśli apetyt, nudności, biegunka lub problemy z jamą ustną utrudniają jedzenie lub picie, poinformuj o tym swój zespół; zarejestrowany dietetyk może zasugerować opcje dostosowane do Twojego leczenia i objawów. Nie rozpoczynaj przyjmowania żelaza, witamin w dużych dawkach, produktów ziołowych ani innych suplementów diety w celu złagodzenia zmęczenia bez wcześniejszej konsultacji. Suplementy mogą wchodzić w interakcje z lekami przeciwnowotworowymi, a NCI zauważa, że dowody nie wskazują na to, aby kilka powszechnie omawianych suplementów zmniejszało zmęczenie związane z rakiem.
Jeśli ból, problemy ze snem, lęk lub obniżony nastrój są częścią obrazu, poproś bezpośrednio o pomoc w tych objawach. Leczenie problemu współistniejącego może poprawić codzienne radzenie sobie, nawet jeśli zmęczenie nie zniknie natychmiast. Twój zespół może omówić zmiany w lekach, terapię, fizjoterapię lub terapię oddechową lub inne formy opieki wspomagającej. Nie zmieniaj samodzielnie przepisanego leku.
Podczas niektórych terapii można spodziewać się zmęczenia, ale niektórych objawów nie należy łagodzić jedynie dłuższym odpoczynkiem. Należy niezwłocznie skontaktować się z zespołem opieki onkologicznej w przypadku wystąpienia gorączki, dreszczy, nowego kaszlu, bólu gardła, biegunki lub innych objawów infekcji, szczególnie jeśli pacjent otrzymuje chemioterapię lub został poinformowany o osłabieniu układu odpornościowego. Wytyczne NCI opisują infekcje występujące podczas leczenia jako potencjalnie zagrażające życiu i zalecają kontakt z zespołem opieki; należy przestrzegać zaleceń dotyczących temperatury i zaleceń dotyczących przebywania poza godzinami pracy. Przed zażyciem leku obniżającego gorączkę należy zapytać o to lekarza, ponieważ może to maskować objawy, o których zespół powinien wiedzieć.
W przypadku poważnych trudności z oddychaniem, bólu w klatce piersiowej, omdlenia, dezorientacji lub nagłego, znacznego osłabienia należy natychmiast zwrócić się o pomoc medyczną. Jeśli nie masz pewności, czy dany objaw jest naglący, skorzystaj z numeru telefonu i instrukcji udzielonych przez zespół onkologiczny, zamiast czekać na rutynową wizytę. Wytyczne NCI dotyczące infekcji w trakcie leczenia raka wyjaśniają, dlaczego wczesny kontakt jest tak ważny.
Podczas kolejnej rozmowy telefonicznej lub wizyty porównaj swoje notatki: Czy zmęczenie się poprawia, utrzymuje na tym samym poziomie, czy pogarsza? Czy jesteś w stanie robić więcej, mniej, czy mniej więcej tyle samo w życiu codziennym? Czy pojawił się inny objaw? Czy sen się zmienił, czy zmęczenie przesunęło się w trakcie leczenia? Te praktyczne zmiany mają większe znaczenie niż próba oceny powrotu do zdrowia na podstawie liczby przespanych godzin.
Jeśli zmęczenie utrzymuje się, zakłóca codzienne życie lub nie reaguje na pierwsze kroki, poinformuj o tym zespół i zapytaj, co należy ocenić lub skorygować. Zmęczenie związane z leczeniem raka jest realne, może mieć więcej niż jeden czynnik i może wymagać czegoś więcej niż tylko odpoczynku. Przejrzysty raport daje zespołowi opieki większą szansę na znalezienie pomocnego wsparcia, bez zakładania pojedynczej przyczyny.